Column - Eiland van Verhalen

De eerste week van de Kunstmaand heb ik gemist vanwege mijn bezoek aan het vertelfestival Feuerspuren in Bremen. In de tweede week deed ik Hollum. Veel moois gezien. Vandaag staat Ballum op het programma. Nes, Buren en Kooiplaats met Kooiduinen zijn voor de laatste anderhalve week van november, want volgende week staat in het teken van het vertelfestival Expeditie Ameland, a storytelling adventure. Ik heb het razende druk met de laatste dingetjes van de voorbereiding. Vanmorgen zat Frank Belt in de studio van Omrop Fryslân om te vertellen over het vertelfestival. Het valt samen met de provinciale Verhalenavond, ook al zo’n geweldig vertelevenement. Onze vertelgroep Ameland Vertel! doet sinds de eerste keer mee.

Op woensdag de 15e komen de vertellers van Bremen aan, die tijdens de Verhalentocht door Hollum op Expeditie Ameland gaan vertellen. Juist die 15e zijn er twee avonden die ik graag had willen bezoeken. Kunstmaand heeft voor haar programmaonderdeel Literaire Avonden Kirsten van Santen weten te strikken om te vertellen over haar boek Water pakken. Asing Walthaus treedt op als presentator. Water pakken is het boek over zwemcultuur in Nederland. Kirsten is een goede zwemster en een fijne verteller. Zij is een van de weinigen die de oversteek van Terschelling naar Ameland heeft gered. Ze verhaalt erover in haar boek. Gisteravond zag ik op Netflix de film Nyad over zwemster Diana Nyad die van Cuba naar Florida zwom. Ze was begin 60 en had jaren niet gezwommen. Op haar 28ste had ze een poging ondernomen, maar dat was op een mislukking uitgelopen. In 2013, 64 jaar inmiddels, lukte het haar wel. Het was haar vijfde poging. Annette Bening speelt Nyad en Jodie Foster is in de film haar coach. Terschelling-Ameland is geen Cuba-Florida, maar ook deze oversteek is voor een enkeling weggelegd. Diepe buiging voor Kirsten. Ik had haar er graag over horen vertellen, maar mijn aanwezigheid wordt elders verwacht. Ga naar die avond mensen, het is in de Vermaning van Nes, en koop dat boek! Het is prachtig. 

Op diezelfde 15e november heeft De Ouwe Pôlle een avond met Karel Oosterling als spreker. Hij is nazaat van een Amelander walvisvaarder en heeft een dikke pil geschreven over de walvisvaart van de 17e en 18e eeuw. Het gaat over de tijd dat Hidde Dirks Kat naar Groenland en Spitsbergen voer. Wat had ik graag Karel Oosterling in Ons Hol de hand gedrukt en geluisterd naar zijn verhaal, maar ik ben die woensdagavond samen met de Bremer vertellers. Op vrijdag de 17e vertellen ze meertalig verhalen om te zoenen tijdens de Verhalentocht door Hollum. 

Ameland is deze maand het eiland van kunst en het eiland van verhalen. Luisteren? Bekijk hieronder het programma van Expeditie Ameland, a storytelling adventure. Van harte welkom in Sier aan Zee, Maritiem Centrum, De Zwaan, de molen en De Plaats. Ook dat wordt mooi, hoor!

Jeanet F. de Jong

Lees hier over het boek van Karel Oosterling 

Lees hier over het boek van Kirsten van Santen 

Expeditie Ameland, a storytelling adventure

16 november - Avond vol Verhalen in Sier aan Zee - 20:00 uur - € 10,--, jongeren € 5,--

Reserveer via deze link of VVV Ameland.

17 november - Verhalentocht door Hollum - Maritiem Centrum, De Zwaan, de molen, De Plaats - eerste ronde 19:30, tweede om 20:30, derde om 21:30 - entree vrije bijdrage

18 november - Verteldiner in Sier aan Zee  - 19:00 uur - € 45,-- voor het diner en de verhalen

Reserveer via deze link of VVV Ameland.

Column - Dikke pil

Hij komt 15 november naar Ameland voor een lezing over de walvisvaart. Karel Oosterling, zelf nazaat van een Amelander walvisvaarder. Ik had me bij hem aangemeld voor het boek ‘De walvisvaart in de 17e en 18e eeuw’ en ik dacht dat hij de bestelde boeken mee zou nemen naar het eiland. Dat is voor hem geen doen, is me nu wel duidelijk. Oosterling stuurde me een mailbericht dat het boek was uitgekomen en adviseerde om het zelf bij een boekhandel te bestellen. Dat heb ik gedaan en inmiddels ligt de recente uitgave bij mij op tafel. Een enorme pil is het geworden, met een schilderij van een walvisvaarder op de omslag. Het formaat wekt ontzag. Het boek telt 456 pagina’s en meet 21.5 bij 30.5 cm. Het is bijna vier centimeter dik en weegt één kilo en 687 grammen. Daar kun je Oosterling ook niet mee laten sjouwen, besef ik als ik het boek van tafel naar bank tors om er daar eens in te bladeren. 

Ik kom veel Amelander walvisvaarders tegen, 146 in totaal, waaronder vanzelfsprekend Tjerk Claasz, Hans Barendsz, Marten Jansen en Hidde Dirks Kat. Oosterling beschrijft hun successen en benoemt de drama’s in het ijs. Het boek staat vol met staatjes en grafieken, lijsten met namen van reders, de schepen en hun commandeurs. Héél interessant wordt het waar hij de aantallen gevangen dieren noteert en duidelijk maakt dat lang niet elke walvisvaart succesvol werd afgesloten. 

 

Dikke pil

Als ik het boek opensla zie ik al die gegevens op een rij en in grafieken gezet. Het doet me wat duizelen, het is wat veel. Daar moet ik nog eens heel rustig voor gaan zitten. Wat me vooral doet duizelen is de opmaak, met grote koppen en kleine, vet gezet of niet, hele woorden in hoofdletters en dan weer onderkast. Verder stikt het van de balkjes, lichtgrijze balkjes, donkergrijze, blauwe met witte tekst en ook nog eens met kleur. Ik heb hier en daar al wat gelezen, over de inhoud heb ik geen klachten. Die dwingt me door de duizelingwekkende opmaak heen te lezen. 

Over mijn verre oudoom Hidde Kat heb ik alweer wat nieuws gelezen en zo heeft het boek zijn nut bewezen. Hidde Kat voer, nadat hij de walvisvaart vaarwel had gezegd, op de koopvaardij en deed Archangel, Bordeaux, Setúbal in Portugal en Oostzeehavens aan. Welke Archangel hier wordt bedoeld ga ik Karel Oosterling nog vragen. Leuk gegeven overigens; er waren ook rederessen. Zij bestierden de rederij zoals Lijsbeth Kuijper dat samen met haar schoonzus Aaltje Vas deed. Lijsbeth was de weduwe van Jan, de broer van Aaltje. Het waren zelfstandige vrouwen die in de 17e en 18e eeuw van aanpakken wisten. In deze dikke pil is nog veel te ontdekken. 

Jeanet F. de Jong

Lees hier meer over 'De walvisvaart in de 17e en 18e eeuw' door Karel Oosterling.

De Walvisvaart in de 17e en 18e eeuw

In de schaduw van de VOC gingen talrijke Hollandse zeelieden jaar in, jaar uit naar barre, noordelijke contreien. De wateren rond Spitsbergen en Groenland waren in die tijd het decor voor de walvisvangst. Oorlogen en misoogsten verstoorden de fabricage van plantaardige oliën. Walvistraan bleek een goede aanvulling te zijn op de olie die van oliehoudende zaden werd gewonnen. Holland verkreeg in de eerste decennia van de 17e eeuw al snel de heerschappij in de walvisvaart. De walvisvaart werd op deze wijze een belangrijke loot aan de uitgebreide portfolio aan Hollandse handelsactiviteiten. Een sleutelrol vervulden de commandeurs. Dat waren de bevelhebbers van de walvisvaarders die behalve de schipperstaken ook de regie over de walvisvangst voerden. De jaarlijkse tochten waren vaak een avontuur dat lang niet altijd goed afliep. Een ijscatastrofe, een schipbreuk, een vijandige ontmoeting met kapers of een ijsbeer, de strijd met en om de walvis, alles kon zo maar als ongewenst gerecht op het bord van de commandeur verschijnen. Talloos zijn de aktes die bij de notaris werden opgemaakt om het leed van een tocht vast te leggen.

In dit boek wordt aan de hoofdrolspelers een naam gegeven. Reders, rederessen en commandeurs die in de 17e en 18e eeuw actief in de walvisvaart zijn geweest, worden benoemd. Vele verhalen krijgen in dit boek een plaats. En de echte hoofdrolspelers een troon. Wie was bijvoorbeeld commandeur Matthijs Jansz Hoepstock uit Rotterdam ook al weer? In de eerste decennia van de 17e eeuw was hij voor menigeen een held zoals we nu onze topvoetballers aanbidden. De echte ‘Gelukkige Mathijs’ was echter Mathijs Pietersz uit Föhr. Dankzij zijn grafschrift weten we dat hij 373 walvissen gevangen heeft.

Ook onder de reders en rederessen treffen we bijzondere mensen aan. Zo hebben vier alom bekende Admiraals enige tijd de rol van walvisreder uitgeoefend. Het waren Michiel Adriaansz de Ruyter, Willem Bastiaensz Schepers, Philips van Almonde en Mattheus van den Brouck. Of neem de Amsterdamse familie van Pieter Jansz van Tarelink die zijn activiteiten als handelaar in oliehoudende zaden ging combineren met de handel in walvistraan. Dat was een slim besluit. Het zou een van de grootste rederijen van ons land worden met circa 300 walvisvaartuitredingen. De keizer onder de walvisreders was echter de familie Mol uit Jisp en Zaandam. Leden van deze familie organiseerden tussen 1659 en 1743 ten minste 550 walvisvaartuitredingen.

Rederessen waren er ook. Maria Willemsd Schepers is zo’n voorbeeld. Als dochter van de bekende Rotterdamse walvisreder én luitenant-admiraal Willem Bastiaensz Schepers organiseerde zij na de dood van haar man 14 jaar lang zelfstandig 58 walvisvangsttochten.

Net zoals tegenwoordig waren er oplichterspraktijken in de walvisvaart. We laten ze niet onbesproken.

Als kers op de taart wordt in dit boek een financieel model gepresenteerd. De walvisvaart blijkt met name voor de grotere rederijen winstgevend te zijn geweest. 

Met een vrijwel volledige lijst van commandeurs, walvisreders en walvisrederessen.

Op 15 november komt Klaas Oosterling naar Ameland om in Ons Hol op een Ouwe Pôlle avond te vertellen over dit onderwerp.

Koop het in de boekhandel of bestel het via deze link.

• De Walvisvaart in de 17e en 18e eeuw
• Karel Oosterling
• Uitgeverij Omdenoost
• ISBN 9789464813791
• September 2023
• € 39,99

De walvisvaart in de 17e en 18e eeuw

Karel Oosterling (1950) woont in Haarlem. Hij studeerde economie aan de Universiteit van Amsterdam. Na zijn pensionering ging hij op onderzoek naar zijn roots. Ameland en de walvisvaart waren de verrassende vondsten. In de 18e eeuw waren twee generaties van zijn voorouders commandeur en gingen naar zowel Groenland als Spitsbergen.

Dit boek brengt veel facetten van de oude Hollandse walvisvaart bij elkaar met als belangrijk resultaat een grotendeels complete lijst van commandeurs, walvisreders en walvisrederessen.

Van Ameland staan er 146 commandeurs in genoemd.

Lees hier de column over het boek: Dikke pil. 

• De walvisvaart in de 17e en 18e eeuw
• Karel Oosterling
• Uitgeverij Om den Oost
• ISBN: 9789464813791
• 15 september 2023
• € 39,99