Swele
Swele is het bijeenharken van hooi. Heel mooi is de zegswijze: 'Kalm an, we hoeve niët te swelen.' Op west zeggen ze dat als ze menen dat ze het wel rustig aan kunnen doen.
Ameland uitgaven verzameld in één blog. Mis je een? Laat het weten, dan nemen we hem op. Met enige regelmaat plaatsen we een 'moaiste woa'd fan ut Amelands' en een column. Ga voor de oudere uitgaven naar 1971 in het archief en ga dan naar 'Oudere posts'. De oudste post is over een uitgave uit 1441. Het Blog wordt aangevuld met wat er maar aan bijzonders over het eiland te vertellen is, over verhalenavonden van Ameland Vertel! en over trekharmonica avonturen. Opgetekend door Jeanet de Jong.
Swele
Swele is het bijeenharken van hooi. Heel mooi is de zegswijze: 'Kalm an, we hoeve niët te swelen.' Op west zeggen ze dat als ze menen dat ze het wel rustig aan kunnen doen.
Om de ses weken, soa ongefear, rij ik Tafeltje Dekje, bring ik eten in piepskumen doazen naar minsen die niët of efkes niët self koke wille. Un moaie foarsiëning weer ik niët over uut de skoal klappe kin. Dat het met privacy te doën. Deer moste we un pepierke foar tekene. In ut algemiën kin ik d’r fansels wel wat over fertelle. Dat ut prachtig werk is, dat de kontakten niët oädfuul maar juust waardefol binne in dat ut sa'l geeft. Ut komt ok heel presies. Bij de iën mot ut eten op de wasmesiene neerset wo’dde, bij de folchende in de gang, achter ut oanderdeurke. De dâ’de komt al anlope met de lege doas in de hannen. Bij de fierde mot je wachte tot mefrouw bij de deur is.
Met de iën praat ik over ut weer, met de ânder hêwe ik ut over de pea’den. Nou in dan komt de poalitiek an bod. Elke keer is ut fermakelek. In dan is ur noch de man weer ik faak un wat langer prevelement met hew. Soms is ut bôllekörfpraat, dan weer is ut seri'eus. 'Altieten is ut belangriek. Alse'mets beskeure we oans fan ut lachen. De busen uut. Sien leste opmerking weer ik nou noch wel om 'gnize kin: “Ik wins je een moai weekind in feul aventuurkes.” Kiek, soa gane je nôcheres ge’sellech ut weekind in!
Jeanet de Jong
Dit Moaiste Woa'd wordt gebruikt in het Stikje Amelands van 16 februari.
Alse'mets
Wordt ook geschreven als Alte'mets.
Het betekent 'zo nu en dan'. In ut Stikje Amelands staat: "Alse'mets beskeure we oans fan ut lachen."
Klik op moaiste woa'd of Amelands bij 'Labels' en je krijgt alle moaiste woa'den die tot nu toe zijn gepubliceerd.
Hoog tijd om weer eens een Moaiste Woa'd te publiceren. Ik gebruik het in een voorstelling die nog in première moet gaan.
Tuuk
Het betekent schrander. Un tuken iën in een schrander iemand.
Klik op moaiste woa'd of Amelands bij 'Labels' en je krijgt alle moaiste woa'den die tot nu toe zijn gepubliceerd.
Ut falt trouwens lang niët met om Amelands te skrieuwen. Ut meeste last hêwwe je fan de automatische spellingscorrectie. Dië wil al dië Amelandse woa’den niët en maakt van woa’den worden en as je niët goëd oppasse ferbetert hij ut fluch, foardat je ut siën hewwe. Amelands skrieve is un kwestie fan Woa’deboek naast je op tafel in fèèf keer korrizjeare.
Guster waar de ge’boartedâch van oans Greetje. Ut hat hor 76ste fer’jaardech weze mótten. Over hor skreef ik mien ea’ste Stikje Amelands.
Beskuut
Sus en ik wille ’n beskuutke met ea’dbeikes ete. As sij horres smeart rolt dië met ea’dbeien in al op’e groan. Ik gaan op ‘e knibbels in soek alles op. “Je kinne hier omme’s fan’e groan ete!” In dat is bij sus ok soa. “Ik hè nôch noait soa’n lekker beskuutke hat”, seäd se na ’n ea’ste hap. Sêg ik: “Dan smiete je fanôf nou toch altieten je beskuut op’e groan!”
Jeanet de Jong
Kwa'ttelech is het moaiste woa'd van deze week. Kwa'ttelech betekent hardhorend in de zin van doof als een kwa'ttel. Het betekent ook slordig, kladderig. Un kwa'ttel skrift is een slordig handschrift.
Ut moaiste woa'd van deze keer vinden we in het Woa'deboek. Reageren kan via 'reactie' (Waar 'geen opmerkingen' staat, onder dit bericht, komt na jouw reactie '1 opmerking' te staan. Daar krijg ik dan weer melding van en iedereen kan zien wat je over het woa'd hebt te melden. Van harte uitgenodigd.) Of mail via Contact, rechtsboven in de rechterkolom.
Suggesties zijn welkom. Klik op ut moaiste woa'd bij 'Labels' en je krijgt alle moaiste woa'den die tot nu toe zijn gepubliceerd.
Wie plezier aan dit blog beleeft en er ook wel eens waardevolle informatie uit haalt, kan eens een kopje koffie doneren. Het kan via het blauwe baniertje met het witte kopje met rode hartje. Dank alvast. 💟
![]() |
| De branding voorbij |
Wouter maakt met vrienden een lange zeiltocht op een open catamaran. Hij is zichzelf wat kwijtgeraakt en hoopt zichzelf tijdens deze toch te hervinden. De reis gaat langs de Waddeneilanden van Nederland en Duitsland, tot aan Helgoland aan toe. De zeemanstaal en het schipperslatijn geeft het verhaal extra charme. Van elk Waddeneiland krijgt de lezer interessante informatie voorgeschoteld en op elk eiland wordt er kennisgemaakt met eilanders die de rol van authentieke eilander krijgen toebedeeld. Wouter ontmoet karakters en raakt met velen bevriend. In de eilanders die Wouter op Ameland treft zijn echte Amelanders te herkennen. Dat ze niet met hun eigen naam in het verhaal staan genoemd komt wat kinderachtig over, temeer daar sommige locaties wel met hun echte naam worden beschreven, zoals Herberg De Zwaan en De Welvaart. Noem Dries gewoon Dries, laat K.D. gewoon K.D. heten en geef Piet Mark geen andere naam dan Piet Mark. Dat ze om de haverklap authentiek worden genoemd wordt een beetje flauw. Het Amelands van de mannen, zoals Van Putten het heeft opgeschreven, lijkt nergens naar. Daar had een redacteur die het dialect machtig is goed werk kunnen doen en anders had het Woa’deboek fan ut Amelands nog uitkomst kunnen bieden. Als je dan in dialect wilt schrijven, zorg dan dat het ergens op lijkt.
Kijk ook goed naar de jaartallen op de commandeurshuizen, geef ik de schrijver graag mee. Die zijn voor het grootste deel uit de 18e eeuw, met een paar uit de 17e. Er is er een uit de 16e eeuw, maar dat is er maar één en tegelijk het oudste huis van het eiland. Merendeel is 18e eeuws.
Wouter bezoekt samen met zijn zeilmaten de eilanden Borkum en Ameland in december, op het moment dat daar de Sinterklaasrituelen spelen. Wouter en zijn vrienden maken het mee, maar blijven toch aan de buitenkant van de rituelen steken. Er klinkt geen Amelander shantymuziek in de café’s, tijdens Sunneklaas, om de doodeenvoudige reden dat er geen Amelander Shantymuziek bestaat. Shanties hoor je tijdens Muzikaal Bootwateren, in het derde weekend van juni, maar nauwelijks met Sunneklaas. Dat een van de maten van Wouter, gast op het eiland, met een trompet meeblaast met de Sunneklazen op hun roepers is ondenkbaar. De trompet hoort er niet, is een dissonant en zou alleen maar kunnen als het een onderdeel van een Sunneklaasact was. De schrijver heeft, niet gehinderd door zijn gebrek aan kennis en begrip, maar wat geschreven.
Er wordt heel wat gepsychologiseerd in het verhaal, alles tegen de achtergrond dat hoofdfiguur Wouter zichzelf hoopt te vinden. Hier en daar neigt het naar koketterie, een onplezierig uitvoerige uitleg van de zaken die voorbijkomen, een eigenwijze en soms wat pedante invulling van het verhaal, dat die pedanterie eigenlijk helemaal niet nodig heeft. Het is helemaal niet leuk om te lezen dat de schrijver zich niet kan beheersen, dat hij het nodig vindt zijn kennis te etaleren, aan komt zetten met titels van boeken en schrijvers, filosofen en analytici. Het moet diepgang aan het boek geven, net als de vele gedichten die erin voorkomen, maar het gaat over de rand van aangenaam leesvoer. Door de pedanterie gaat het irriteren. Ik geniet in ieder geval niet van al die uitstapjes, terwijl ik van het verhaal wel heb genoten. De reis is interessant, je leert wat over de eilanden en over het zeilen op een catamaran en je volgt de innerlijke reis van Wouter. De erotische escapades passen daar goed bij, het zuipen en lekker eten en het kameraadschappelijk omgaan met de mensen die ze ontmoeten ook.
Het boek is gedrukt op papier dat zo wit is dat het blauw schijnt. Dat vind ik niet het fijnste leespapier. De bladspiegel is ruim van opzet, er is gebruikt gemaakt van een dubbele regelafstand. Het boek is net iets meer dan 400 pagina’s dik. Daar hadden een paar minder bomen voor hoeven worden vermalen, denk ik dan, als je een enkele regelafstand had gedaan en het boek 200 pagina’s minder dik was geworden. Door die extra regelafstand lijkt het ook meer dan het is. Het boek had wat betreft het dialect en ook wat betreft het Nederlands een redactie kunnen gebruiken. Er zitten wat schrijffouten in: een woord met drie a’s, een foute dt, een dubbel woord, van door dat vandoor moet zijn en meer van dat soort missertjes. Het is een leuk verhaal, waarin genoeg te beleven valt en dat lekker vlot leest. Met wat aantekeningen, een prima boek.
Het Fries was nogal in het nieuws, deze week. Er wordt de komende vijf jaar 18 miljoen uitgetrokken om de taal te bevorderen. Nog meer dan al die miljoenen was Haptamu de Hoop in het nieuws. Wat een man is dat! Welbespraakt, in zowel Fries als Nederlands. De beste ambassadeur voor een mooie taal.
Op onze onvolprezen social media wemelde het van jaloerse streektaal pluggers. Hun Limburgs kon ook wel wat steun gebruiken en wat te denken van het Twents? Doe ook maar wat miljoenen naar het land van ‘De beentjes van Sint-Hildegard’. Die film draaide een paar jaar geleden in De Plaats. Het werd toen een van mijn favoriete Nederlandse films, niet in de laatste plaats vanwege dat prachtige Twents. Maar goed, het Limburgs en het Twents krijgen deze ronde niks; het ging nu even over ’s lands tweede rijkstaal.
Het Amelands kan trouwens ook wel wat stimulering gebruiken. Ik kreeg een boek in handen uit 1944 over het stadsfries, Amelands en Bildts. Wat vind ik daar een prachtige woorden en begrippen! Het is een bloemlezing van wat tachtig jaar geleden gewone eilandtaal was. Sommige woorden die H. Burger verzamelde staan ook in het Woa’deboek, andere niet. Fraansje, door Burger vertaald als kadetje, staat in het Woa’deboek als frânsje, maar wat is dat een heerlijk woord. Gebruiken de Amelander bakkers dat? Verkopen zij nog fraansjes of frânsjes? Bij het horen ervan loopt het water je toch al in de mond?
Er staan niet alleen fraaie staaltjes van het Amelands in, ook bij de Nederlandse vertalingen zijn juweeltjes te vinden. Zo wordt het Amelands ‘Bin jimme der?’ vertaald als ‘Zijt gijlieden hier?’ Kortom, het is een mooi boek, deze bloemlezing, dat spreekt over het Amelands als Fries-Nederlandse mengtaal.
In 1944 werd gerept van het ‘veredelen’ van het dialect. In het Amelands klinkt heel langzaam steeds meer Nederlands door. Dat werd in 1944 al geconstateerd. Inmiddels zijn we tachtig jaar verder en hoor je in de schoolbus van Hollum naar Nes bijna geen Amelands meer. Dat er geld gaat naar het ondersteunen van een taal als het Fries is fantastisch. De streektalen moeten het zelf doen, met Taalavonden in het dialect, zoals een aantal Terschellingers dat op ons buureiland heeft opgepakt. Het Wadden Vertel Festival met een paar avonden verhalen in het Meslanzers, Tessels, Schiermonnikoogs en Amelands - in 2019 in de Heerskamer van Herberg De Zwaan - was een schoolvoorbeeld van het vieren van de streektaal. Het wordt tijd om daar een tweede editie van te organiseren. Voor de kinderen halen we lesttik van stal.
Jeanet de Jong
Lees hier over de Bloemlezing.
Tik Column in bij 'Zoeken in dit blog' of klik op Label 'column' onder dit bericht om meer columns te lezen.
Muuskoppe is het moaiste woa'd van deze week. Muuskoppe betekent smoezen, met elkaar fluisteren. Ik hêw muuskopt, wij muuskopte.
Ut moaiste woa'd van deze keer vinden we in het Woa'deboek. Reageren kan via 'reactie' (Waar 'geen opmerkingen' staat, onder dit bericht, komt na jouw reactie '1 opmerking' te staan. Daar krijg ik dan weer melding van en iedereen kan zien wat je over het woa'd hebt te melden. Van harte uitgenodigd.) Of mail via Contact, rechtsboven in de rechterkolom.
Suggesties zijn welkom. Klik op ut moaiste woa'd bij 'Labels' en je krijgt alle moaiste woa'den die tot nu toe zijn gepubliceerd.
Wie plezier aan dit blog beleeft en er ook wel eens waardevolle informatie uit haalt, kan eens een kopje koffie doneren. Het kan via het blauwe baniertje met het witte kopje met rode hartje. Dank alvast. 💟
Ut Moaiste Woa'd van deze week is uutwiedere.
Het betekent opfrissen, schoonmaken, vooral door de wind over iets laten gaan.
Lees via deze link over het Groat Amelander Woa'deboek.
Krimme'nakkech
Wie krimme'nakkech is voelt zich wat stijf en stram en loopt daardoor wat gebrekkig. Je kunt hier ook het woord kre'bintech voor gebruiken. Krimme'nakkech wordt vooral op het westeind van het eiland gebruikt.
Ut moaiste woa'd van deze keer vinden we in het Woa'deboek. Reageren kan via 'reactie' (Waar 'geen opmerkingen' staat, onder dit bericht, komt na jouw reactie '1 opmerking' te staan. Daar krijg ik dan weer melding van en iedereen kan zien wat je over het woa'd hebt te melden. Van harte uitgenodigd.) Of mail via Contact, rechtsboven in de rechterkolom.
Suggesties zijn welkom. Klik op moaiste woa'd bij 'Labels' en je krijgt alle moaiste woa'den die tot nu toe zijn gepubliceerd.
Wie plezier aan dit blog beleeft en er ook wel eens waardevolle informatie uit haalt, kan eens een kopje koffie doneren. Het kan via het blauwe baniertje met het witte kopje met rode hartje. Dank alvast. 💟
Het Amelands wordt van alle streektalen in provincie Fryslân het meest gebruikt door de respondenten van een onderzoek van de provincie naar de streektalen. Ook het Stavers Bildts en in Hylpers wordt nog volop gebruikt. Dat blijkt uit een enquête die gehouden is voor de Spreektaalatlas 2022. In totaal hebben meer dan 8.172 Friezen de vragenlijst ingevuld. Ruim de helft van hen geeft aan vaak in de streektaal aangesproken te worden. Maar de verschillen tussen regionale talen zijn groot. De provincie geeft de Streektaalatlas uit als onderdeel van het beleid om de Friese taal en streektaal te stimuleren.
Ut moaiste woa'd van deze keer is een boerenbegrip. De boer zweelt het hooi nadat hij het heeft geschud.
Swele
Swele is het bijeenharken van hooi. Op de westkant zeggen ze wel: Kalm an, we hoeve niët te swelen. Als ze dat om westen zeggen dan bedoelen ze in Hollum dat ze het wel rustig aan kunnen doen.
Skieterech stikje
Nou las ik fanne week un stikje. Ut stond in 'De Amelander', die deurgaans aa'deche brichten publiceert sonder al tefeul kritiek in skerpe rândkes. Ik skrok dan ok un bitke doë ik ut stikje 'Bemoeisucht en fergriëme' las. Wie ut skreven het stond ur niët bij. Wel waar ut soä goëd in soä kwaad in ut Amelands deen in deerom doën ik nou un poging om in ut Amelands deerop te reageren.
Ik fon ut een raar stikje. Over regels, in de berm staan, over pepierkes achter rutewissers in wat ur al niët meer op iën hoop gooit wo'dde.
Ôflopen saterdech waar ik naar Printkes Kieke van Pieter Jan in Tineke in dat waar un moaie aven. Dörpsgesichten fan begin foreche eeuw wo'dde anfult met foto's van de leste jaren in fan opheden. Wat bij de wat oädere foto's opfiel waar de rust in ut dörp, de feule bomen in de moaie bermen. In ut sleeuwe stikje wo'd rept over hoe fer'skrikkelek ut is dat je niët iëns soamaar in overal je auto neersette kinne, in dat we uutkieke motte, want annes is ut niët meer plesierech foar oans in ok niët foar de badgasten. De skriever fan dat stikje het fast niët in De Zwaan bij Printkes Kieke weest, want dan hat hij of sij de bermen fan froëger siën kinnen. Nou waar froëger seker niët alles beter, maar dië bermen in bomen wel.
In we magge oanze hannen dichtkniepe dat goëd tiëntallen jaren leden oanze gemeente soa 'bemoeisuchtech' waar dat se paal in perk stelden an de twiëde huzeferkoop. Wete jimme noch dat de Burenlaan un doaie straat waar, weer feulstefeul huzen meer as zes maanden per jaar de ge'dienen dicht hadde, dat ur gien kop te siën waar? Persoanlijk bin ik tot opheden bliëd met die bemoeisucht, omdat de regels huzen kopen anbelangt de levendechheid in ut dörp ten goëde komen binne. In deer binne regels foar, om ut eiland foar de gemienskap leefbaar te houwen. Regelkes omtrent parkere in de berm soue helemaal niët noadech weze motte, omdat elke weldinkende Amelander in badgast begriepe kin dat ut beter, moaier in feilecher is om juust niët tussen de bomen te parkere. In dat het niks met platrije van ga's te maken, maar met fergriëme fan ut groe'n. In die bon'kes uutdele, weer ut rare stikje ut over het, dat is al lang uutleäd. Dat berustte op un misferstand. Dus om deer nou nôch kommentaar op te hevven is, sech maar, Amelander möllenmosterd na de maaltiëd.
| Bemoeisucht en fergriëme |
'De Amelander' is trots op dat stikje, want ut staat bij de opsomming van alle stikjes bovenan op de foarkânt noemt. Ut is fansêlf un sleeuw stikje. In dan ok nôch anoniem. Dat is niët soa kearelachtech, om dat moaie woa'd ok maar es efkes te bruken. Dat is niët ânde's as skieterech. 'Bemoeisucht en fergriëme' is een sleeuw in skieterech stikje.
Jeanet de Jong
jeanet.de.jong@knid.nl
Tik Column in bij 'Zoeken in dit blog' of klik op Label 'column' onder dit bericht om meer columns te lezen.
![]() |
| De Ameland 1 - 2023 |
In dit nummer onder meer:
Ut moaiste woord van deze week is Sin'jeur. Als je er 'rare' voor zet, een rare sinjeur, dan betekent het 'een vreemde snuiter'.
Klik op het label moaiste woa'd om alle mooiste Amelander woorden te zien die tot nu toe gepubliceerd zijn.
Heb je ook een woord dat je heel erg mooi vindt? Stuur hem op. Dan maken we daar Ut Moaiste Woa's van volgende week van.
Wie veel plezier aan dit blog beleeft en er ook wel eens waardevolle informatie uit haalt, kan eens een kopje koffie doneren. Het kan via het blauwe baniertje met het witte kopje met rode hartje. Dank alvast. 💟
Sangerech
Licht aangebrande melk, zeurderig (ook van pijn), zangerig (van praten).
Muuskoppe
Smoezen, met elkaar fluisteren.
Stiënpik
Stiënpik is een oud werpspelletje dat op de westkant van het eiland populair was. Over een opstaande baksteen wordt een halve baksteen gelegd, die met behulp van een mikstiën moet worden afgeworpen. Stiënpikken is dan weer bakkeleien, ruzie maken.
Eirôlle
Rollen van Paaseieren vanaf een duin.
Lees via deze link meer over eirôlle, eislaan, eismiete en paaseigoaie.