Nog eenmaal Kruiend IJs en Noorderlicht

Tekening Egbarta Veenhuizen

Team Kruiend IJs treedt nog eenmaal op met de voorstelling Kruiend IJs en Noorderlicht. De muzikanten-vertellers, technicus, regisseur en helpende handen gaan op één dag heen en weer naar de overkant en treden op zondagmiddag op in de doopsgezinde kerk in Holwert. 

Over Kruiend IJs en Noorderlicht

Het zou een avontuurlijke reis worden met grote kans op goede verdiensten, maar de walvisvaart van 1777 werd een drama. Hidde Kat was een goede gezagvoerder, maar hij moet door een achtbaan van emoties zijn gegaan. Wat begon met zin in avontuur en opgetogenheid om te ontdekken wat er achter de horizon ligt, werd een beproeving met onbeschrijflijke ontberingen, moedeloosheid, doorzettingsvermogen, overlevingsdrang, heimwee naar huis, verdriet om verlies en tot slot de vreugde na het weerzien van geliefden. 

Het verhaal van Kat, muzikaal gekoppeld aan die emotionele tuimeltrein, wordt vertolkt door Anne-Meta Kobes (zang en vertellen), Kees Poulus (zang en gitaar) en Jeanet de Jong (trekharmonica en vertellen).

Kruiend IJs en Noorderlicht

Doopsgezinde kerk

Stasjonswei 3 in Holwert

15:00 uur

Entree Vrije bijdrage

Reserveren via jeanet.de.jong@knid.nl

Column - Smeerenburg

Smeerenburg

Een week in een andere wereld levert stof op voor weet ik hoeveel columns. Het onderwerp Spitsbergen is nog lang niet uitgeput en dat komt vooral door de lijntjes met thuis. Je hoeft de wereld niet over te reizen alleen om te kunnen vertellen dat je hier en daar geweest bent, dat je alle hoogtepunten uit de beroemde reisgidsen hebt bezocht, overal een selfie hebt gemaakt. Jantien de Boer, die van 'Landschapspijn', schreef er in de Leeuwarder Courant van 1 juli een column over. Reizen is geen enorme prestatie, schrijft ze, je wilde gewoon even weg. Ook ik heb geen bijzondere prestatie geleverd, ik wilde gewoon even weg, ik wilde naar een bijzondere landstreek, in mijn geval in het spoor van Hidde Kat. En nu ben ik weer terug. Binnen de kortste keren werd ik opgeslokt door het lokale nieuws. Jullie weten wel waarover. Spitsbergen suddert na.

Van de eilandketen Spitsbergen deden we ook Smeerenburg aan. Daar was honderdvijftig jaar voor Hidde Kat ter walvisvaart ging een nederzetting van de georganiseerde Nederlandse walvisvaarders. De Noordse Compagnie was van 1614 tot 1642 de belangrijkste speler in de Nederlandse vangst bij Spitsbergen en Jan Mayen, een eiland in de Noorse zee, tussen Spitsbergen en IJsland in. Het was een smerige en vette bende op Smeerenburg en zo kwam de nederzetting aan zijn naam. Het eiland, een van de noordelijkste van Spitsbergen, werd Amsterdam Eiland genoemd en heet nog altijd Amsterdam Øya. Het ligt op de 79ste breedtegraad. Met het schip zijn we nog iets noordelijker gevaren, tot aan de 83ste breedtegraad, dik het pakijs in en 7 graden ofwel 777 kilometer verwijderd van de Noordpool. Smeerenburg ligt op zo'n 1000 kilometer van de Noordpool.

Op het strand lagen walrussen en in de sneeuw, iets verderop, waren sporen van een ijsbeer te zien. Het was nu niet veel anders dan 400 jaar geleden: woest en ledig, hoät op strân, kiezel- en zandstrand, spitse bergen, walrussen, ijsberen en in deze tijd van het jaar middernachtzon. Ik heb de restanten van de traanovens gezien die de mannen op het eiland hebben gebouwd, zodat ze niet meer met het walvisspek hoefden varen, maar ter plekke de traan konden stoken en dat in vaatjes meenemen naar Amsterdam, Rotterdam, Enkhuizen, Hoorn, Delft, Middelburg, Voorne, Vlissingen of naar Harlingen of Staveren. Dat waren de steden van de Noordse Compagnie. In de zomer verbleven enkele honderden mannen in huisjes, er zijn er 17 gevonden, in Smeerenburg. Het leven was er zwaar. Dat getuigen de vele graven. Het was de kou, ziekte door onvolwaardige voeding en het waren de ijsberen die de mannen parten speelden. Net als bij die mannen toen was het bij mijn expeditie noodzakelijk dat er begeleiders waren met geweren om de schouder. Er werd goed op ons gepast.

Eén ding was anders dan toen: wij vonden op het strand wat de walvisvaarders nooit hebben gezien. De organisatie OceanWide nam een grote zak mee naar het strand en als bijdrage aan milieuvriendelijk toerisme werd ons gevraagd plastic op te snorren en dat in de big bag te deponeren. Ik heb op Smeerenburg gemilieujut, want op de 79ste breedtegraad tref je werkelijk waar plastic aan in het vloedmerk.

Het mutsje in het Svalbard Museum in Longyearbyen

In de jaren zeventig werd er door Louwrens Hacquebord en zijn archeologen onderzoek gedaan. Ze ontdekten onder meer wat de walvisvaarders van toen voor kleding droegen. Hun wollen kousen en broeken, wambuizen en vooral hun mutsjes zijn aandoenlijke restanten die doen vermoeden hoe zwaar het moet zijn geweest. Die kleding en gebruiksvoorwerpen werden meegenomen naar Nederland en kwamen in het Rijksmuseum terecht. In 2005 werd dat materiaal overgedragen aan Noorwegen. Als je het wilt zien moet je er even voor reizen. Het staat te pronk in het fantastische Svalbard Museum in Longyearbyen. Daar heb ik een mutsje naar het model van de mannen van de Noordse Compagnie gekocht. Die kans liet ik niet ontglippen.

Jeanet de Jong
jeanet.de.jong@knid.nl
twitter.com/JeanetFdeJong

Lees hier over het Verhalenpad van Hidde Kat

Bekijk hier het filmpje over Spitsbergen en Smeerenburg

Tik Column in bij 'Zoeken in dit blog' of klik op Label 'column' onder dit bericht om meer columns te lezen.

Waarachtige beschrijvingen uit de permafrost

Waarachtige beschrijvingen

Januari 1597 overleed in het Behouden Huys op Nova Zembla een bemanningslid wiens identiteit nooit is vastgesteld. Nu, 425 jaar later, nu de permafrost begint te ontdooien, ontwaakt hij uit zijn ijsgraf, waarin hij door Willem Barentsz en zijn mannen is begraven. Hij die als anonymus op de scheepsrol stond, maar was ingescheept om als dichter een loflied te schrijven op de expeditie naar de Noordoostpassage, kan nu de Grote Dooi is gekomen alsnog zijn relaas doen. In zijn barokke stijl maakt Donald Niedekker van de legendarische overwintering een wonderwereld waarin fictie, geschiedenis, sprookjes en actualiteit vervlochten zijn tot een betoverend geheel.

Een van de mannen komt van Ameland en zo komt het dat Ameland in deze roman wordt genoemd. Het is een kleine link met het eiland, maar groot genoeg voor plaatsing op dit Ameland Boeken blog.

Koop het boek in de boekhandel op Ameland of bestel het via deze link.

• Waarachtige beschrijvingen uit de permafrost

  

  Jacob Jansz van ameland

  
  
• Donald Niedekker
• Uitgeverij Koppernick
• 9789083174402
• 20 december 2021
• € 21,50

Een zee van traan

Een zee van traan

Er is sinds de publicatie van 'Geschiedenis van de oude Nederlandse walvisvaart' in de jaren 70 veel onderzoek gedaan naar allerlei facetten van het Nederlandse walvisvangst verleden. Naast het gebruikelijke werk in archieven en bibliotheken werd nu voor het eerst ruimschoots aandacht besteed aan het culturele erfgoed, de materiële cultuur en de ecologische aspecten van de walvisvaart. Zo ontstaat een beter samenhangend beeld van deze voorbije bedrijfstak en zijn belang voor de nationale economie en het maatschappelijk leven in specifieke regio’s van ons land.

Van Ameland komen we Cor Gransbergen (Een walvis als boterham) en Anton Schols (Ter walvisvaart) tegen in dit boek en meer namen worden genoemd. Ook Hidde Dirks Kat (Dagboek) en Marten Jansen (Kort, doch echt verhaal) ontbreken niet. 

Een bijzonder fraai boek met vele foto's en illustraties.

Koop het boek via deze link of in de boekhandel.

• Een zee van traan - Vier eeuwen Nederlandse walvisvaart 1612 - 1964
• Jaap R. Bruijn en Louwrens Hacquebord
• Uitgeverij Walburg Per B.V.
• ISBN 9789462493650
• 1 juli 2019
• € 34,99

Cor Gransbergen onder de walviskaak

Walvissen groot en vet

Walvissen groot en vet - Nederlanders op walvisvaart in het Hoge Noorden is een bloemlezing over de walvisvaart. Oude teksten, van verschillende auteurs, vertaald in eigentijds Nederlands door Hans Beelen en Ingrid Biesheuvel. Een groot deel van dit boek werd geschreven op Ameland, in huisje Vogala in Ballum.

Meer dan driehonderd jaar voeren Nederlanders ter walvisvaart naar het Hoge Noorden. Aan de hand van authentieke bronnen wordt de jacht op walvissen in het tijdperk van de arctische walvisvaart uit de doeken gedaan. In de ijzige wateren speelden zich avonturen, maar ook rampzalige gebeurtenissen af. In veel gevallen stammen de teksten van opvarenden die het harde leven aan boord hebben meegemaakt. 

De fragmenten, zorgvuldig gekozen uit bronnen die veelal in de vergetelheid zijn geraakt, zijn verluchtigd met veel afbeeldingen van zeemonsters en walvisjacht. In het boek staat onder meer de brief die Hidde Dirks Kat aan zijn 'innig geliefde' Jantje Jans schreef in februari 1778.  

‘Walvissen groot en vet’ geeft een overzicht van de historische betekenis van de walvis en de walvisvaart voor de Nederlandse economie, wetenschap en cultuur. Een boek vol spannende en relevante verhalen kost 20 euro.

• Walvissen groot en vet
• Diverse auteurs, vertaald door Hans Beelen en Ingrid Biesheuvel
• Atheneum Uitgeverij
• November 2018
• € 21,99

Lees hier meer over Walvissen groot en vet.

Koop het boek in de boekhandel of via deze link.

Beleef je plezier aan dit blog en helpen de posts je op weg uitgaven over Ameland te vinden? Doneer dan op Ko-fi een kopje koffie van € 2,-- als waardering voor de blogger 💜.  Klik hier voor de link.

De Traanjagers

Anne-Goaitske Breteler sprak met Friese walvisvaarders die op de Willem Barendsz hebben gevaren en na de Tweede Wereldoorlog op walvissen hebben gejaagd.

Breteler bezocht walvisvaarders thuis en beschrijft in haar boek hun herinneringen. De sfeer aan boord, de achtergronden en motieven van de vaarders, de avonturen in de havens die onderweg werden aangedaan passeren de revue, evenals de walvisjacht zelf. Maar ook de twijfel en ambivalentie die tot op de dag van vandaag als een schaduw over deze jeugdherinneringen hangen. Voor het nieuwe boek De Traanjagers kwam ze ook thuis bij Cor Gransbergen die zelf met zijn vrouw Hennie het boek 'Een walvis als boterham' schreef.

Koop het in de boekhandel of bestel het boek via deze link.

• De Traanjagers
• Anne-Goaitske Breteler
• EAN 9789462983816
• Uitgegeven door Amsterdam University Press
• Mei 2018
• € 18,95

Duivelsdag op Groenland

Duivelsdag op Groenland is de Nederlandse vertaling van het Friese boek Friese boek Duveldei op Grienlân van Ype Poortinga.  

Deze historische roman, die in 1967 in het Fries verscheen, is in het jaar dat Ameland Eiland van Hidde Dirks Kat is vertaald. Verteller is de ‘snijdokter’, de scheepsarts, die aanmonsterde op de walvisvaarder De juffrouw Clara, het schip met commandeur Hidde Dirks Kat. Hij maakt zo voor het eerst de spannende robben- en walvisjacht mee. In de buurt van Groenland loopt het schip echter vast in het ijs en vergaat tijdens een verschrikkelijke storm. Een klein deel van de bemanning weet na een barre tocht van enkele dagen de ijzige kust te bereiken, waar Inuit hun gastvrij onderdak bieden.

De geschiedenis van Hidde Kat en zijn verblijf bij de Inuit is prachtig beschreven. De snijdokter was er zo in zijn element dat hij overwoog er te blijven. Er was echter een ding waar hij niet overheen kon stappen, waar hij zo van gruwde dat hij toch besloot mee te gaan naar de havenplaats van waaruit ze uiteindelijk weer naar Hamburg terug zouden zeilen. Het had te maken met het wasritueel in de ochtend. Dat gebeurde namelijk met een bijzondere vloeistof. De snijdokter moest er van kokhalzen. Lees het zelf maar. Het is te leuk om het nu al te verklappen.

Koop het boek in de boekhandel of bestel het via deze link.

 

• Duivelsdag op Groenland
• Ype Poortinga
• Uitgeverij Bornmeer
• 2018
• € 19,50 (in 2023 kost het € 7,90)

Lees hier meer over Duivelsdag op Groenland

De presentatie van het boek was op 31 maart 2018 in Herberg de Zwaan. Jeanet de Jong kreeg het eerste exemplaar uit handen van Ida Feenstra, schoondochter van Ype Poortinga.

Janke Poortinga (dochter van de Friese schrijver) en Janneke van der Meulen zijn de vertaalsters. Van het Friese boek zijn verschillende edities uitgebracht.

Janke Poortinga, vertaalster, met twee Friese edities en Jeanet de Jong

Het eerste exemplaar, met een mooie opdracht

Een walvis als boterham

'Een walvis als boterham' is het boek van Cor Gransbergen en zijn vrouw Hennie Gransbergen-Meijer. De ondertitel is 'Herinneringen van een Amelander walvisvaarder’. Cor Gransbergen is de walvisvaarder.

Cor vertelde de verhalen, Hennie ordende ze, Jan en Aukje van Dijk deden de eindredactie en vader Wim en zoon Mark Kiewiet maakten de potloodtekeningen.

Cor Gransbergen voer op de naoorlogse Willem Barendsz en wat hij meemaakte schreef hij in brieven naar huis. Tientallen jaren bleef het materiaal in dozen op zolder staan, tot het er in het jaar dat Ameland Eiland van Hidde Dirks Kat was er eindelijk van moest komen. Het boek moest klaar.

• Een walvis als boterham
• Cor Gransbergen
• uitgegeven voor door Stichting Amelander Musea en Stichting De Ouwe Pôlle Ameland
• Maart 2018
• € 14,95

Het boek is in de Amelander Musea en de Amelander boekhandels te koop.

Lees hier meer over Een walvis als boterham.

 

 

Walvisvaarders - De noodlottige reis van de Jonge Eva

Maart 1725. Tijs van Texel weet het zeker: in de ijzige wateren van het verre Groenland wacht het avontuur. Nu hij en zijn beste vriend Maarten een plekje hebben veroverd op de walvisvaarder van Klaas Daalder, houdt niets hem nog tegen een held te worden en het hart van de mooie Antje te veroveren. Maar het leven op het schip blijkt meedogenloos. Barre kou, genadeloze storm en dichte mist eisen hun tol. Als de walvisvaarder dan ook nog vast komt te zitten in het ijs, keren de bemanningsleden zich tegen elkaar. Tijs en Maarten vechten om te overleven, maar de kans dat ze veilig terug kunnen naar hun geliefde Texel wordt met de dag kleiner. Zal Tijs Antje ooit terugzien? Een ijzingwekkende historische jeugdroman over hoop en wanhoop, vertrouwen en wantrouwen, vriendschap en verraad.

Tijs en Maarten zijn jongens van Texel. In het boek wordt een aantal keren Ameland genoemd: op reis van de Jonge Eva voeren ook Amelander commandeurs mee. Het verhaal van Tijs en Maarten en hun belevenissen tijdens de walvisjacht kent grote overeenkomsten met het verhaal zoals Hidde Dirks Kat dat in zijn dagboek heeft beschreven. Dit boek van Bianca Mastenbroek is speciaal geschreven voor de jeugd, maar is voor volwassen ook prima lectuur. Voor mijn doen is het iets te godvruchtig, maar gezien de tijd waar de geschiedenis speelt past dat wel.

Koop het boek in de eilander boekhandel of bestel het via deze link.

• Walvisvaarders - De noodlottige reis van de Jonge Eva
• Bianca Mastenbroek
• De Vier Windstreken
• ISBN 9789051163902
• 16 februari 2015
• € 17,99

• 
  

Ter Walvisvaart

Ter Walvisvaart

'Ter Walvisvaart - Dagboek van een jonge walvisvaarder op de Willem Barendsz' is een boek over de walvisvaart naar aanleiding van aantekeningen van Anton Schols. Anderhalf jaar na de bevrijding van Nederland vond er op 27 oktober 1946 een nationale gebeurtenis plaats: duizenden mensen beleefden de afvaart van de Willem Barendsz. De tot fabrieksschip voor de walvisvaart omgebouwde tanker zette koers naar de antarctische wateren met een bemanning van 244 helden. Er moest traan komen voor de productie van vooral margarine. Het maritieme avontuur in koude exotische streken sprak de natie vooral aan, iedereen leefde mee.

Anton Schols maakte deze eerste Willem Barendsz-expeditie mee als traankoker. Hij hield van deze opmerkelijke reis ook een dagboek bij. Dat dagboek is de basis van dit boek.

Het boek is via deze link te bestellen en anders via het tweedehands circuit nog te bemachtigen (augustus 2021).

• Ter Walvisvaart
• Anton Schols
• BBNC Uitgevers
• Januari 2005

Das größte Unglück de Grönlandfahrt

Das größte Unglück de Grönlandfahrt

'Das größte Unglück de Grönlandfahrt - Das Katastrophenjahr 1777' is een Duits boek van Frits Joachim Falk over het rampjaar 1777. De Groenlandvaart in dat jaar eiste vele levens en schepen. Hidde Dirks Kat van Ameland kan daar over meepraten. Aan hem is een hoofdstuk in dit boek gewijd.

Falk draagt dit boek op aan Anders Mikkelsen List, een twaalfjarige van Rømø die in dat jaar voor het eerst meevoer op een walvisvaarder. Scheepsjongen Anders is de overoverover-grootvader van Frits Joachim. 

De geschiedenis is dezelfde zoals die in het boekje over 'Schiffsjunge Anders Mikkelsen List von Rømø' wordt beschreven. Hoofdpersoon is dezelfde jongen van Rømø.

Von dem größten Unglück in der langen Geschichte der Grönlandfahrt waren 1777 etwa 439 Seeleute betroffen. Fritz Joachim Falk bespricht das große Risiko des Wal- und Robbenfangs bei Grönland/Spitzbergen und zeichnet anhand authentischer Dokumente den Hergang der Ereignisse nach.

Met een hoofdstuk over Hidde Kat

Het boek is antiquarisch nog wel te vinden (mei 2023).

• Das größte Unglück de Grönlandfahrt - Das Katastrophenjahr 1777
• Frits Joachim Falk
• Siegel Verlag 
• Duits
• ISBN 3 7793 6902 8
• 1989

Geschiedenis van de oude Nederlandse walvisvaart

'Geschiedenis van de oude Nederlandse walvisvaart. Grondslagen, ontstaan en opkomst, 1612-1642' is het proefschrift van Cornelis de Jong voor de Katholieke Hogeschool Tilburg. Het zetwerk bestaat uit een typemachineletter, waardoor het boek lijkt alsof er slechts een exemplaar van gemaakt is. In het tweedehands circuit is er nog sporadisch een exemplaar van te vinden (augustus 2021), al moet er wel geld voor worden neergelegd. Het is een interessant boekwerk over vele aspecten rond de walvisjacht. Ook de materialen, technieken en producten worden behandeld, naast de dieren waarop gejaagd werd, de oorsprong van de walvisvaart, de bemanning en de afzet en prijsvorming van traan en baarden. Over de Waddeneilanden is er informatie in te vinden over bemanningsleden en de commandeurs en van Ameland worden Hidde Dirks Kat, Marten Jansen en de kakebiënen genoemd

• Geschiedenis van de oude Nederlandse walvisvaart 
• Cornelis de Jong
• Uitgegeven door de Universiteit van Suid-Afrika in Pretoria
• 1972