Ameland uitgaven verzameld in één blog. Mis je een? Laat het weten, dan nemen we hem op. Met enige regelmaat plaatsen we een 'moaiste woa'd fan ut Amelands' en een column. Ga voor de oudere uitgaven naar 1971 in het archief en ga dan naar 'Oudere posts'. De oudste post is over een uitgave uit 1441. Het Blog wordt aangevuld met wat er maar aan bijzonders over het eiland te vertellen is, over verhalenavonden van Ameland Vertel! en over trekharmonica avonturen. Opgetekend door Jeanet de Jong.
 |
| Tekening Egbarta Veenhuizen |
Over Kruiend IJs en Noorderlicht
Het zou een avontuurlijke reis worden met grote kans op goede verdiensten, maar de walvisvaart van 1777 werd een drama. Hidde Kat was een goede gezagvoerder, maar hij moet door een achtbaan van emoties zijn gegaan. Wat begon met zin in avontuur en opgetogenheid om te ontdekken wat er achter de horizon ligt, werd een beproeving met onbeschrijflijke ontberingen, moedeloosheid, doorzettingsvermogen, overlevingsdrang, heimwee naar huis, verdriet om verlies en tot slot de vreugde na het weerzien van geliefden.
Het verhaal van Kat, muzikaal gekoppeld aan die emotionele tuimeltrein, wordt vertolkt door Anne-Meta Kobes (zang en vertellen), Kees Poulus (zang en gitaar) en Jeanet de Jong (trekharmonica en vertellen).
Kruiend IJs en Noorderlicht
Doopsgezinde kerk
Stasjonswei 3 in Holwert
15:00 uur
Entree Vrije bijdrage
Reserveren via jeanet.de.jong@knid.nl
 |
| Kakebiën bij de BWS |
De walviskaken aan de Ballumerweg
Cor Gransbergen is de schenker van de walviskaken. Hij heeft ervoor gezorgd dat ze op Ameland komen. Het zijn de kaken van een blauwe vinvis van 27 meter lengte, met een gewicht van 150 ton. Cor is eind jaren ’50/ begin ’60 kok-hofmeester op de AM21, de jager die met moederschip Willem Barendsz in de Zuidelijke Poolzee op walvisjacht was.
De Noorse kapitein Hotten van de AM21 schiet de vinvis in seizoen 1958. In ‘Een walvis als boterham’ noemt Cor Gransbergen de exacte datum: 27 maart 1958. Dat correspondeert met de brief die burgemeester Huber op 3 december 1958 aan hem stuurt over het vervoer van de kaken van Amsterdam naar Ameland en de kosten daarvan. Later noemt Gransbergen dat het dier geschoten is in seizoen 1959/1960, maar dat klopt dan niet met de brief van de burgemeester.
De op 27 maart 1958 geschoten blauwe vinvis is aan boord schoongemaakt, maar de kaken blijven stinken. De kapitein wil ze wel kwijt en ze dreigen overboord te worden gekieperd. Cor biedt de bonkepalen aan de gemeente aan en burgemeester Huber laat weten ze wel voor Ameland te willen hebben (brief van Huber aan Cor Gransbergen van 3 december 1958). Dan gaan de walviskaken toch mee naar Amsterdam.
Beurtschippers de Bruintjes vervoeren de walviskaken van Amsterdam naar Ameland. Dat moet eind '58 of begin 1959 zijn geweest. De gemeente wil de kosten van vervoer niet betalen. Cor betaalt die uit eigen zak. Cor zijn moeder is daar boos over en zij wil de kaken terug. Daar gaat de gemeente niet mee akkoord. De bonken worden op de Rommelduun gelegd want ze stinken een uur in de wind. Vier jaar lang liggen ze daar uit te spoelen. De traan moet eruit.
Dan zijn we 1962.
Meer dan drie jaar na de brief die burgemeester Huber aan Cor Gransbergen schrijft, maakt Jan de Jong uit Nes zich er kwaad over dat de bonkepalen op de Rommelduun maar liggen te liggen, inmiddels tussen de brandnetels. Hij is zo kwaad dat hij zelf de kaken overeind wil zetten als de gemeente het niet snel doet.
Dan volgt de vraag waar ze moeten staan. Buiten het dorp bij de school, is de oplossing, dan heeft het dorp geen last van de stank. De kakebiënen stinken nog steeds.
In januari 1962 liggen de bonkepalen op het duin bij de BWS. Dat weten we uit een brief die Cor in de Zuidelijke Poolzee van zijn moeder krijgt (14 januari 1962).
Ze is ontstemd over het feit dat Cor zelf het vervoer had moeten betalen van Amsterdam naar Ameland. De rekening is 88 gulden.
Epke van der Geest zou erop hebben aangedrongen dat Cor dat geld terugkrijgt, maar burgemeester Huber is daar niet mee bekend, volgens de brief van moeder. Zij zegt daarop dat ze de kakebiënen terug wil hebben. Dat gaat dus niet door.
 |
| Het boekje 'Zo is Hollum' uit 1987 |
 |
| Walviskaken langs de Herenweg |
Na enige jaren vertonen ze ernstige sporen van verval. Ze verweren en leerlingen krassen hun namen in het bot. In 1997 worden ze behandeld.
De kakebiënen worden in 1997 op kosten van de gemeente gerestaureerd en behandeld door Theodoor Kooiker en Frans Kiewied. De walviskaken worden geschuurd en gaten worden gevuld met een speciaal vulmiddel. De kaken krijgen een gewapende epoxylaag: eerst glasvezel en daar een laag epoxy overheen. Ageeth Nagtegaal-Kooiker brengt daarna de kaken op kleur. Al met al een gigantisch karwei.
De behandeling vindt plaats in een gemeenteloods in de Ballumerbocht.
18 april 1997 schrijft secretaris Rudolf Teuben namens Dorpsbelang Nes een brief aan de gemeente dat Db Nes de kakebiënen graag teruggeplaatst ziet op Torenshoogte. Dat is ook de wens van Cor Gransbergen. Hij heeft een plan gemaakt voor een walvismonument op Torenshoogte, voorstellende een moederwalvis die haar jong beschermt tegen de walvisjager. De kaken kunnen daar dan bij geplaatst worden. Gransbergen heeft een monument voor de walvis voor ogen, niet voor de walvisvaarder.
De gemeenteraad gaat er niet in mee en besluit voor Ballumerweg bij de BWS.
Op 21 mei 1997 worden de kaken - onverwacht en onaangekondigd - weer bij het toegangspad van de BWS geplaatst, wel dichter bij de Ballumerweg dan waar ze de eerste keer stonden.
Op 29 augustus 1997 worden de walviskaken officieel weer in gebruik genomen. Gemeente laat daarover een persbericht uitgaan. Roel Cazemier is burgemeester, Cor en Hennie Gransbergen zijn aanwezig, net als Theodoor Kooiker, Frans Kiewied en Ageeth Nagtegaal-Kooiker.
Januari 1597 overleed in het Behouden Huys op Nova Zembla een bemanningslid wiens identiteit nooit is vastgesteld. Nu, 425 jaar later, nu de permafrost begint te ontdooien, ontwaakt hij uit zijn ijsgraf, waarin hij door Willem Barentsz en zijn mannen is begraven. Hij die als anonymus op de scheepsrol stond, maar was ingescheept om als dichter een loflied te schrijven op de expeditie naar de Noordoostpassage, kan nu de Grote Dooi is gekomen alsnog zijn relaas doen. In zijn barokke stijl maakt Donald Niedekker van de legendarische overwintering een wonderwereld waarin fictie, geschiedenis, sprookjes en actualiteit vervlochten zijn tot een betoverend geheel.
Waarachtige beschrijvingen
Een van de mannen komt van Ameland en zo komt het dat Ameland in deze roman wordt genoemd. Het is een kleine link met het eiland, maar groot genoeg voor plaatsing op dit Ameland Boeken blog.
Koop het boek in de boekhandel op Ameland of bestel het via deze link.
 |
| Jacob Jansz van ameland |
Meer dan driehonderd jaar voeren Nederlanders ter walvisvaart naar het Hoge Noorden. Aan de hand van authentieke bronnen wordt de jacht op walvissen in het tijdperk van de arctische walvisvaart uit de doeken gedaan. In de ijzige wateren speelden zich avonturen, maar ook rampzalige gebeurtenissen af. In veel gevallen stammen de teksten van opvarenden die het harde leven aan boord hebben meegemaakt.
De fragmenten, zorgvuldig gekozen uit bronnen die veelal in de vergetelheid zijn geraakt, zijn verluchtigd met veel afbeeldingen van zeemonsters en walvisjacht. In het boek staat onder meer de brief die Hidde Dirks Kat aan zijn 'innig geliefde' Jantje Jans schreef in februari 1778.
‘Walvissen groot en vet’ geeft een overzicht van de historische betekenis van de walvis en de walvisvaart voor de Nederlandse economie, wetenschap en cultuur. Een boek vol spannende en relevante verhalen kost 20 euro.
Lees hier meer over Walvissen groot en vet.
Koop het boek in de boekhandel of via deze link.
Beleef je plezier aan dit blog en helpen de posts je op weg uitgaven over Ameland te vinden? Doneer dan op Ko-fi een kopje koffie van € 2,-- als waardering voor de blogger 💜. Klik hier voor de link.
Breteler bezocht walvisvaarders thuis en beschrijft in haar boek hun herinneringen. De sfeer aan boord, de achtergronden en motieven van de vaarders, de avonturen in de havens die onderweg werden aangedaan passeren de revue, evenals de walvisjacht zelf. Maar ook de twijfel en ambivalentie die tot op de dag van vandaag als een schaduw over deze jeugdherinneringen hangen. Voor het nieuwe boek De Traanjagers kwam ze ook thuis bij Cor Gransbergen die zelf met zijn vrouw Hennie het boek 'Een walvis als boterham' schreef.
Koop het in de boekhandel of bestel het boek via deze link.
Deze historische roman, die in 1967 in het Fries verscheen, is in het jaar dat Ameland Eiland van Hidde Dirks Kat is vertaald. Verteller is de ‘snijdokter’, de scheepsarts, die aanmonsterde op de walvisvaarder De juffrouw Clara, het schip met commandeur Hidde Dirks Kat. Hij maakt zo voor het eerst de spannende robben- en walvisjacht mee. In de buurt van Groenland loopt het schip echter vast in het ijs en vergaat tijdens een verschrikkelijke storm. Een klein deel van de bemanning weet na een barre tocht van enkele dagen de ijzige kust te bereiken, waar Inuit hun gastvrij onderdak bieden.
De geschiedenis van Hidde Kat en zijn verblijf bij de Inuit is prachtig beschreven. De snijdokter was er zo in zijn element dat hij overwoog er te blijven. Er was echter een ding waar hij niet overheen kon stappen, waar hij zo van gruwde dat hij toch besloot mee te gaan naar de havenplaats van waaruit ze uiteindelijk weer naar Hamburg terug zouden zeilen. Het had te maken met het wasritueel in de ochtend. Dat gebeurde namelijk met een bijzondere vloeistof. De snijdokter moest er van kokhalzen. Lees het zelf maar. Het is te leuk om het nu al te verklappen.
Koop het boek in de boekhandel of bestel het via deze link.
Lees hier meer over Duivelsdag op Groenland
De presentatie van het boek was op 31 maart 2018 in Herberg de Zwaan. Jeanet de Jong kreeg het eerste exemplaar uit handen van Ida Feenstra, schoondochter van Ype Poortinga.
Janke Poortinga (dochter van de Friese schrijver) en Janneke van der Meulen zijn de vertaalsters. Van het Friese boek zijn verschillende edities uitgebracht.
 |
| Janke Poortinga, vertaalster, met twee Friese edities en Jeanet de Jong |
 |
| Het eerste exemplaar, met een mooie opdracht |
Cor Gransbergen voer op de naoorlogse Willem Barendsz en wat hij meemaakte schreef hij in brieven naar huis. Tientallen jaren bleef het materiaal in dozen op zolder staan, tot het er in het jaar dat Ameland Eiland van Hidde Dirks Kat was er eindelijk van moest komen. Het boek moest klaar.
Het boek is in de Amelander Musea en de Amelander boekhandels te koop.
Lees hier meer over Een walvis als boterham.
De commandeur beschrijft zijn avonturen en ontberingen. Het boek heet 'Het dagboek van de Amelander walvisvaarder Hidde Dirks Kat'.
Het boek is onder meer in Museum Sorgdrager in Hollum te koop.
Een jaar of 12 geleden was Redman op Ameland en stond hij bij de familie Schols aan het hekje. Hij had gehoord dat zij 'alles' over walviskaken op Ameland wisten. Afke Schols had net een bijzonderheid opgeduikeld uit de tuin. Bij graafwerkzaamheden voor leidingen werd een plavuis van walvisschouderblad opgegraven. Het gebeurde paar eeuwen geleden wel vaker dat van het van de walvisjacht meegenomen schouderblad vierkante plavuizen werden gezaagd die dan in een straatje voor het huis werden gelegd. De meeste zijn verdwenen en vergaan, maar deze ene is er nog. Redman was er bijzonder enthousiast over, net als over de kakebiën met de inscriptie HS 1766. Dat was een stuk walviskaak die door 13-jarige Hans Hanzen Schut was gegraveerd, ter herinnering aan zijn eerste walvis. Redman schreef diverse boeken over walvisbotten op het land en hij reisde er de hele wereld voor over. Tot naar Ameland aan toe. Het blijkt dat het eiland schatten aan walviskaken herbergt, erfgoed om zuinig op te zijn. Redman wijdt er een hoofdstuk aan.
Genoeg om me op het boek te verheugen.
.jpg)
Cultuurhistorisch Museum Sorgdrager gaf een boek uit over de Amelanders Hidde Kat en Marten Jansen. Het betreft een herdruk van de dagboeken van deze twee walvisvaarders. De dagboekfragmenten zijn aangevuld met enkele artikelen over Amelanders en de walvisvaart.
Marten Jansen voer als commandeur op Het Witte Paard en ging in 1777 vanuit Hamburg de walvissen achterna. Commandeur Kat zeilde met de brik De Juffrouw Klara vanuit Hamburg naar Groenland. Kat en Jansen vertellen hoe ze in het ijs vast kwamen te zitten en een voettocht over ijs naar de bewoonde wereld maakten. Kat vertrok in maart 1777 en kon in september 1778 zijn vrouw en kind op Ameland weer in de armen sluiten. Jansen vertok in april 1777 en keerde een jaar later in mei terug. |
| Ter Walvisvaart |
 |
| De Amelander Walvisvaart |
 |
| Amelands Varensvolk |
'Amelands Varensvolk' is een klein, geniet boekje van 12 pagina's.
Uitgegeven eind jaren '50.
Het is via Amelander Historie als e-boek te lezen.
De papieren versie is via het tweedehands circuit nog wel te koop.
